Miesiōnc: Luty 2017

Rosa i Jim

Rosa i Jim

      Rosa i Jim, artykuł audio
Jim Greasley

Jim Greasley

Tyjater New Diorama w Lōndynie ôd pŏru dni wystŏwiŏ gra „Flew the Coop” ô miyłości w czasie wojny. Niy byłoby w tym nic interesantnego, jakby niy to, że we ôpisie je zdanie:

„Inspirowane istōm historyjōm ślōnskij dolmeczerki Rosy Rauchbach i Horace’a Greasleya, brytyjskigo heresztanta wojynnego, co uciyk przez dwiesta razy, coby sie z niōm trefić.”

Ani rŏz żech ô tym niy słyszoł, tōż zaczōn żech sznupać za informacyjami ô nich we internecie. Pokŏzało sie, że Horace Greasley, na kerego gŏdali Jim, narodziōł sie we Gody 1918 roku we Ibstock, we grŏfstwie Leicestershire. Robiōł za golacza, jak Wielkŏ Brytanijŏ wypisała wojna Niymcōm. Jedyn klijynt zapropōnowoł mu robota za fojermōna, coby niy musioł sużyć przi wojsku, ale ôd podziynkowoł.

Sużōł we 2/5. batalijōnie Regimyntu Leicestershire, z kerym wylōndowoł we Francyji na kōniec dziwnyj wojny i 25 moja 1940 roku, w czasie ôdwrotu do Dunkerki, bōł heresztowany we Carvin kole Lille.

Nojprzōd przeszoł dziesiyńciotydniowy marsz bez Francyjo i Belgijo do Holandyje, a stamtōnd trzi dni cugym do lagru we Ślōnsku. Greasley niyskorzij padoł, co mioł szczyńście, że ta drōga przeżōł.

Wrażōny bōł do Lamsdorf (Łambinowic) i tam trefiōł siedymnŏście lŏt modo cera ôd dyrechtōra ôd sztajnbrucha, co dō niego tyn lager bōł prziłōnczōny. Ôna robiyła za dolmeczerka i – jak Greasley gŏdoł – zarŏz sie przipadli do gustu.

Za pŏra tydni już mieli normalny rōmans, co go kludziyli pod nosami ôd wachtyrzōw, trefiali sie po werksztelach i kaj ino szło. Na kōniec roku ale ôn bōł przeniysiōny do Freiwaldau (Jesenika), 50 kilōmetrōw na połednie.

Greasley miarkowoł, że krōtke wypady bydzie szło skryć. Posyłali sie wiadōmości bez znajōmych, co przichodziyli dō niego sie strzic, bo ôn zaś robiōł za golacza. Jak ze pōmocōm ôd kamratōw poradziōł uciyc na przōdzij ugŏdane zŏlyty, to niyskorzij po ćmŏku włōmowoł sie nazŏd i czekoł na dalszo przileżytość.

Spōminoł, iże rŏz za kedy uciykoł trzi razy w tydniu, jeźli Rosa miała jaki dinst we bliższych lagrach. Niyrŏz tyż dostŏwoł ôd nij małe pakety z jŏdłym i tajle, z kerych w kōńcu zbudowali radyjŏk, na kerym trzi tysiōnce heresztantōw mogło suchać wiadōmości BBC.

Bōł wyzwolōny we moju 1945 i wrōciōł do Anglije. Pedzioł ôjcōm ô Rosie, ale ôd niego fater niy chcioł słyszeć ô przikludzaniu Niymki do jejich dōmu. Greasley niy mioł siyły mu eklerować rōżnicy miyndzy Niymcami i Ślōnzŏkami.

Hned dostoł ôd nij brif, w kerym pisała, że trefiyła na Amerykōnōw we Czechosłowacyji i ci ja przewiyźli kajś pod Lipsk. Porynczōł tyż za nia, jak poprosiyła ô robota za dolmeczerka i przeniyśli ja do Hamburga. We brifach planowali wyjechać do Nowyj Zelandyje i ôdkłŏdali ôba na to pijōndze.

We grudniu 1945 przestała pisać. Prōbowoł sie dostać do bazy, w keryj ôna robiyła, ale tak wczas po wojnie przejechać z Anglije na kōntynynt to niy było prosto dlŏ cywila.

Po roku dostoł wiadōmość ôd ôd nij kamratki, co napisała mu, iże trefiyła na pŏra brifōw ôd niego i pōmyślała, iże winiyn wiedzieć, co sie stało. Rosa umrziła przi porodzie społym ze dzieckym, co mogło być ôd niego.

Swoja historyjo Jim spisoł we ksiōnżce „Do The Birds Still Sing in Hell?” („Śpiywajōm ptŏki tyż w piekle?”), kerŏ była przełożōnŏ na niymiecko, polsko i czeskŏ gŏdka.

Posted by Grzegorz Kulik in Ksiōnżka, 3 comments
Chwila z gŏdkōm: Co to je gŏdka?

Chwila z gŏdkōm: Co to je gŏdka?

We publikacyji “Deficyty badań śląskoznawczych” profesorka Tamborowŏ, kerŏ je jednōm z ôsōb, co alfabet ślabikŏrzowy poskłŏdały pisze coś takigo:

[Ślōnzŏki] utożsamiajōm swoja gŏdka po prŏwdzie ino ze słownictwym, a i sam porzōnd niy poradzōm skŏzać richtich silezyzmōw.

Ô co sie rozchodzi? Że my niy wiymy, co to ta gŏdka je. Jak nŏs spytać, co to znaczy gŏdać po ślōnsku, to nōm sie zdŏwŏ, że gŏdka to ino słowa. Że klopsztanga, ôstuda i aszynbecher to je esyncyjŏ gŏdki. Jŏ bych pedzioł ôpacznie. Te słowa to je nojmynij ważnŏ rzecz we gŏdce.

Jak powiymy “Jadłem klapsznitę i piłem tyj”, to kożde z tych słōw je ślōnske, bo jeś, klapsznita, i, pić, i tyj to sōm słowa ślōnske, ale zdanie je po polsku. To samo bydzie, jak powiymy “Jedl jsem klapšnitu a pil jsem tyj”, zaś wszyjske słowa sōm ślōnske, ale zdanie je po czesku. To niy słowa sprŏwiajōm, że naszŏ mŏwa je takŏ, a niy inkszŏ, ino nojważniyjszy je kod, kerego my używōmy. Kod, znaczy gramatyka: jak ukłŏdōmy te słowa we zdaniu i jak je ôdmiyniōmy.

Jak powiymy “Jŏd żech krōmka chleba i piōł żech herbata”, to chociŏż krōmka i herbata to niy sōm take gynau ślōnske słowa, to zdanie je po ślōnsku, bo je we ślōnskim kodzie. Abo inkszy przikłŏd: “Nojlepij jak zjym cheeseburgera i chipsy. Wczorej po takim fast foodzie wartko postawiōłch nowy filter spamu u nŏs na serwerze maila”. We tych dwōch zdaniach je dwadziścia jedyn słōw, a siedym, jedna trzeciŏ, z nich to sōm słowa angelske. Ale to je durch po ślōnsku, pra?

Bez to, że my dziwōmy sie na słowa, mōmy problym tyż ôd inkszyj strōny. Kożdŏ gŏdka skłŏdŏ sie z rejystrōw. Rejystr to je zbiōr słōw, kerych sie używŏ we jakijś sytuacyji. Dōm wōm przikłŏd ze polskij gŏdki:

“atrakcyjna kobieta”, “fajna babka”, “niezła dupa”

Coby było barzij po ślōnsku

Coby było barzij po ślōnsku

Wszyjske trzi znaczōm tak naprŏwda to samo, pra? Piyrsze to je rejystr wysoki. Używŏ sie go we kōntaktach ôficjalnych. Jak bydymy gŏdać ze profesorym na uniwersytecie, to niy bydymy używać takich ôkreślyń, jak te dwa inksze. Druge to je rejystr niski. Takigo rejystru sie używŏ we kōntaktach prywatnych, miyndzy kamratami. Trzecie to je rejystr wulgarny. Jego sie używŏ we kōntaktach z kamratami, co sōm ôpici. A tak na isto, to sami możecie sie ôdpedzieć, fto takich słōw używŏ.

I nasz problym przi używaniu gŏdki je taki, że my na siyła prōbujymy wkludzić do zdaniŏ jak nojwiyncyj słōw, co nōm sie zdŏwajōm ślōnske i niy patrzimy na to, z jakigo rejestru słōw używōmy. Bez to mie już ftoś poprawiōł, że niy gŏdŏ sie “stopy” ino “szwaje”. A ślōnskŏ Wikipedyjŏ mŏ take hasło ô tym, co chopy noszōm miyndzy nogami (na ôbrŏzku).

I wrŏcōmy do tego pytaniŏ, kere żech postawiōł na poczōntku. Co to je ślōnskŏ gŏdka?

To sōm słowa, ale nojważniyjsze we ślōnskij gŏdce sōm prawidła, podle kerych te słowa fōngujōm. Jak powiy sie “krōmka” zamiast “sznita”, to to niyma wielki problym. Ale jak sie ôdmiyniŏ słowa podle polskigo abo czeskigo mustra, to wtynczŏs to przestŏwŏ fōngować.

Bez to we nastympnym ôdcinku pogŏdōmy sie ô tym, jak Ślōnzŏki ôdmiyniajōm słowa we rōżnych miyjscach we Ślōnsku.

Posted by Grzegorz Kulik in Chwila z gŏdkōm, 0 comments
Silesian minority group disabled by Facebook, called unsafe

Silesian minority group disabled by Facebook, called unsafe

Things have not been going best for the Silesian minority in Poland lately. Their bill to recognize them as an ethnic minority was rejected by the Polish parliament in October with no discussion. On the 15th of February the TVP (Polish national broadcaster) showed a 30-minute program about how the largest Silesian organisation, the Silesian Autonomy Movement, is trying to tear Poland apart. On the 17th of February one of the oldest Silesian groups on Facebook, “Jestem narodowości śląskiej” (My nationality is Silesian), was disabled.

Facebook message

Facebook message

The administrators were given a stock Facebook notice that the group wasn’t following the Facebook Terms and Community Standards and they were requested to change the group’s name and description, and delete existing posts.

“All the content was moderated to be consistent with the Silesian topics,” says Piotr, one of the group’s admins. “The members participating in the discussion (many public figures were among them) can certainly confirm that our characteristics were freedom of speech and civility of discussion.”

The group’s description says it gathers people who identify as Silesians, there’s a quote about being Silesian, and a few first sentences from some text about the history of Silesia.

The group’s name says “My nationality is Silesian” and many Silesians point that it is the fact of naming the Silesian identity a nationality that made Facebook disable the group.

“Silesian nationality” has been lively debated in Poland for the past twenty years. Silesians first established an organisation with the word “nationality” in its name in 1996. The state refused to register it then. In 2011 the National Census revealed that 847,000 people declare their nationality as Silesian while 510,000 use Silesian language at home. After that The Association of People of Silesian Nationality was created and after successfully registering it at first, the Prosecutor’s office in Opole questioned the registration arguing the National and Ethnic Minorities, and Regional Language Act does not include the Silesian nationality. The organisation was removed from the state register in 2013. Just after its registration the currently-governing Law and Justice party wrote that “being Silesian is a way of rejecting polishness and probably just adopting the German option in disguise.”

Last year several Silesian organisations gathered 140,000 signatures to propose the bill to change the National and Ethnic Minorities Act and include the Silesian one in it. Although they had more than enough signatures (100,000 are requested by law), their proposal was rejected by the Parliament’s Minorities Commission in more or less 15 minutes.

Silesian nationality is a fragile topic to Silesians since they are perpetually called traitors, the national broadcaster libels their organisations and the state refuses to talk to them. It is probable that the group was disabled by mistake since the fanpages of the Silesian Autonomy Movement, the Association of People of Silesian Nationality and other organisations remain active, but it caused an outrage. And people ask “How is it possible a company from a country where minorities are cherished, deems a minority in another country offensive?”

UPDATE 20/02/2017, 20:45: Facebook has brought the group back. The administrators were apologised to and told the group was disabled by mistake.

Posted by Grzegorz Kulik in Kōmyntŏrz, 0 comments
LibreOffice 5.3

LibreOffice 5.3

LibreOffice 5.3

LibreOffice 5.3

Jak żech już pisoł przōdzij we artykule ô korektorze, ôd wersyje 5.3 LibreOffice podpiyrŏ ślōnsko gŏdka. Ôd poczōntku lutego idzie sebrać nowo wersyjo ze placu ôd programu.

Podpora dlŏ ślōnskij gŏdki znaczy, że korektōr ôficjalnie już fōnguje we programie, jak widzicie na ôbrŏzku. Na razie wersyje po ślōnsku niy ma, ale to nie znaczy, że jij niy bydzie za rok. Jeźli rozchodzi sie ô inksze zmiany we programie, to wejrzijcie sie na artykuł na strōnie dobreprogramy.pl.

Przidŏwek ze korektorym dlŏ LibreOffice do sebraniŏ sam.

Posted by Grzegorz Kulik in Software, 0 comments
Skōnd sie wziōnły te Walyntynki?

Skōnd sie wziōnły te Walyntynki?

Wersyjŏ audio:

      Skōnd sie wziōnły te walyntynki?

Sztyrnŏstego lutego we kościele katolickim mōmy spōmniynie świyntego Walyntego – patrōna ôd kochankōw. Skuli amerykanizacyje naszyj kultury prziszło mi beztōż pisać ô Walyntynkach i kochankach.

Tajla 1. Skōnd sie wziōnły te Walyntynki?

Andrea Camassei - Lupercalia

Andrea Camassei – Lupercalia

Żŏdyn niy poradziōł pokŏzać, co Walyntynki majōm co spōlnego z Grekami abo Rzimianami, ale we antycznych wierzyniach idzie trefić sie z podanymi na Walyntynki tradycyjami.
Wedle starowiecznego greckigo kalyndŏrza, czas miyndzy pōłowōm stycznia i pōłowōm lutego, mianowoł sie gamelion i bōł miesiōncym poświyncōnym manżelstwu Zeusa i Hery. Na ta przileżytość Greki dycki rychtowali fajer, ale niy wiymy, jak ôn wyglōndoł.
Starowieczne Rzimiany ôd idōw lutowych (trzinŏstego lutego) bez trzi dni fajrowali luperkalia. Plutarch tak ô nich pisoł: Modzi ze rzimskij arystokracyje lŏtajōm pō mieście pō nagu […] i pierōm wochatymi rzymiyniami ludzi, z kerymi sie trefiōm. Mocka zŏcnych kobiyt na schwŏl stŏwŏ im na drōdze i […] wyciōngajōm rynce, coby dostać pō nich, pōniywŏż wierzōm, co brzymiynne skuli tego prościj urodzōm, a niybrzymiynnym bydzie prościj zastōmpić. Fajrowaniŏ luperkaliōw zakŏzoł papiyż Gelasius I (492–496).

Nojstarsze teksty ô Walyntynkach

Wedle mocki ludzi nojstarszy tekst ô Walyntynkach to „Ptŏsi Syjm” napisany ôd Geoffreya Chaucera w 1382 roku na jubileusz manżelstwa krōla Anglije Richarda II i Anny Czeskij, kaj autōr pisze: „Tak to w kożdy Dziyń świyntego Walyntego / Kożdy ptŏk ôbiyroł kochanka swojigo.” Postrzodek lutego to je ale trocha cudaczny czas dlŏ ptŏkōw we Angliji na zŏlyty. Barzij racjōnalne je spōmniynie świyntego Walyntygo z Gynuy, biskupa, kery umrził kole 307 roku. We kalyndŏrzu liturgicznym je ôno 2 mŏja i tyż w tyn dziyń bōł podpisany traktat manżelski Richarda i Anny.
Nojstarszŏ znōmŏ walyntynka była napisanŏ ôd Karola Orleańskigo do swojij żōny kejś miyndzy 1416 a 1435 rokym. Karol ôd batalije pod Agincourt (1415) siedzioł zawarty we lōndyńskij Tower i napisoł: „Je żech już chory z miyłości, / Moja nojsłodszo Walyntynko”. Chociŏż po 25 latach zawarciŏ bōł nazŏd wolny, to niy prziszło mu sie trefić ze żōnōm, pōniywŏż umrziła ôna podwiela go Anglijŏki puściyli.

Fridrich V

Fridrich V

Na isto ciekawe je to, że nasz zimowy krōl, Fridrich V, żyniōł sie z Elżbiytōm Stuart w Angliji 14 lutygo 1613 roku, a na ta przileżytość John Donne napisoł dlō nich epitalamiōm (śpiywka weselnŏ), kere Anglijŏki uznŏwajōm za przikłŏd nojwyższego kōnsztu. Autōr bez cołko śpiywka gŏdŏ do świyntego Walyntego, ale zacytuja ino piyrszy wers: „Chwoła ci, biskupie Walynty, ôd kerego dziyń to je”. Fridrich bōł korōnowany na krōla Czech 4 listopada 1619, a panowoł ino rok i sztyry dni.

Zŏlyty we naszyj tradycyji

Skuli tego, że przinŏleżymy do strzodkowyj tajle Europy, nigdy niy mieli my tradycyji fajrowaniŏ Walyntynek. Do Niymiec były ône prziniesiōne ôd amerykōńskich wojŏkōw po drugij wojnie światowyj, a we Polsce i Czechach pokŏzały sie we 90. latach XX stoleciŏ.
Dycki mieli my za to tradycyjo sobōtki abo świyntego Jana. Pogańskŏ sobōtka fajrowanŏ była z 21 na 22 czyrwca jeszcze dugo po chrystianizacyji Ślōnska. Pawoł Jasienica pisoł, że biskup wrocławski zakŏzoł fajrowaniŏ sobōtki na Ślynży kole 1928 roku, a ôstatni rŏz richtich po pogańsku fajrowano było tam we 1937 roku, kej widzioł to niymiecki badŏcz Fritz Geschwendt.
Noc świyntojańskŏ przitrefiŏ sie dycki we wilijo świyntego Jana – z 23 na 24 czyrwca. Kościōł złōnaczōł tako tradycyjo, coby ludzie skōńczyli fajrować sobōtka. Podarziło sie to niy do kōńca, bo terŏzki jedna i drugŏ noc sie motlajōm i niykerym sie zdŏwŏ, co sobōtka i noc świyntojańskŏ to je jedno i to samo. Nojważniyjsze ale, że już za starego piyrwyj mieli my lepszo tradycyjo fajrowaniŏ miyłości. Pojakymu? Nasza tradycyjŏ je starszŏ aniżeli Walyntynki ô pŏraset lŏt – to rŏz. We czyrwcowõ noc je dycki kole dwadziścia stopni cieplij aniżeli w lutowy dziyń – to dwa. No i snadnōm rzeczōm noc była dycki lepszōm kamratkōm dlŏ kochankōw aniżeli dziyń (no niy gŏdejcie, że niy) – to trzi.

Tajla 2. Rōmantycznie po ślōnsku piyrwyj

Trza prziznać, co niy mōmy tradycyje pisaniŏ ani gŏdaniŏ pō naszymu ô tym, co czujymy, bo ôd tego była gŏdka niymieckŏ, polskŏ abo czeskŏ. Nigdy tyż niy byli my rōmantyczni, a gibko przełaziyli my do kōnkretōw. Nojlepij to pokŏzuje Tyjater Korez we swojij adaptacyji „Cholōnka”. Stanik z Michciōm siedzōm sie na trŏwie, ôn jij ôtwiyrŏ knefle we klajdzie, a ôna zgańbiōnŏ padŏ Te, a co ty robisz? Stanik na to: No lygej!
Jak sie wejrzeć do ksiōnżek ze ślōnskimi śpiywkami, to tyż w nich za czeski rōmantyzmu niy ma. Durch ino ô ôbrŏcaniu za stōdołōm i tracyniu wianka. Nojleksze, co żech poradziōł znŏlyźć, to A jak pōdziesz na zŏlyty, niy syjmuj ty mycki, / Coby dziouchy niy padały, iże to tak wdycki. / A jak pōdziesz na zŏlyty, niy syjmuj ty galŏt, / Coby dziouchy niy padały, iżeś sie niy najŏd.” (u Malinowskigo).

Rōmantycznie po ślōnsku dzisiej

Autorōw, co piszōm rōmantycznie po ślōnsku idzie porachować na palcach jednyj rynki. Naprŏwda to na jednym palcu, bo rozchodzi sie ô Karola Gwoździa. Możno to skuli tego, że w nŏs tyż je jakŏś blokada do gŏdaniŏ ô uczuciach pō naszymu. Ôd razu przełażymy na polski, a dyć we naszyj gŏdce je mocka słōw i fraz, kere majōm na isto srogi ladōnek ymocyjōnalny: „kusik”, „przŏć”, „kochanka”/„kochanek”, „miyłować”, „gryfnŏ frelka”, „szwarny synek”, „ôstōń przi mie”… Źle to brzmi? Po polsku ani by niy szło takij rōmantycznyj atmosfery złōnaczyć, jak idzie pō naszymu.
Chociŏż niy podobajōm mi sie Walyntynki, bo niy sōm my Anglijŏki abo Amerykōny, to wyużyjmy tyn dziyń do tego, coby drugij pōłōwce pedzieć pō naszymu, co czujymy.

Dociep sie autorowi na patronite.pl!

Wejrzij, jake sōm plany na 2017 rok i na co sie dociepujesz:

Posted by Grzegorz Kulik in Kōmyntŏrz, 2 comments