Chwila z gŏdkōm

“Mōwić” abo “gŏdać”?

“Mōwić” abo “gŏdać”?

Tōż co to je taki korpus? Po co sie korpusy skłŏdŏ? Korpus jakijś mŏwy to je zbiōr roztōmajtych tekstōw, pisanych abo gŏdanych. Korpus może sie skłŏdać z tekstōw specjalistycznych, ino medycznych bez przikłŏd. Korpus może sie skłŏdać z tekstōw z jakigoś jednego czasu, jednego ôkresu. Idzie tyż zrobić korpus z ôstatnich piyńciuset lŏt, z tekstōw, co sōm na kożdy tymat. I taki mŏ być tyn korpus ślōnskij gŏdki.

(Tukej je przikłŏd, kerego żech niy przepisoł. Wybŏczcie!)

To je tak, że my mogymy wejzdrzeć do ksiōnżki ze 1800 roku i mogymy wejzdrzeć do ksiōnżki ze łōńskigo roku i bydymy widzieć, że ta gŏdka je trochã inkszŏ, ale niy bydymy we sztandzie wychytać wszyjskigo. Coby wōm pokŏzać jakõs takõ analogijõ. Analiza gŏdki bez korpusu to je tak, jak patrzynie na mapã samego starego miasta we Bytōmiu. Jŏ wiym, w jakõ strōnã sie jedzie na Gōry, w jakõ do Zŏbrzŏ, a wiym w jakõ do Piykŏr. Ale jŏ tych miast niy widzã, ani niy widzã drōgi dō nich. Dopiyro jak sie ôddalã, to widzã lepij. I tyn korpus tak fōnguje, że wszyjsko sie lepij widzi, tak jak żeście widzieli na przikładzie. Widzi sie wielaś tekstōw narŏz i zarŏz widzymy to, co szukōmy.

Do tego taki korpus przidŏwŏ sie tyż, coby widzieć kōntekst słowa, jak je ludzie ôdmiyniajōm, czy mu sie znaczynie zmiyniyło, kedy sie zmiyniyło, wszyjsko to widać, jak sie taki korpus mŏ. Do tego jak sie mŏ to wszyjsko zebrane we jednym miyjscu, to lekszij je zrobić porzōndny słownik gŏdki, porzōndny kurs gŏdki i inksze nŏczynia do tego, coby jã badać i nad niōm robić.

Patrōnuj na Patronite.pl abo ciepnij co na PayPalu!

Bo widzicie, my mōmy dwie zorty słownikōw. Sōm amatorske słowniki z polskigo na ślōnski, ale w nich je taki format, że mōmy słowo polske – słowo ślōnske. I kōniec. A jak to słowo ôdmiynić, kedy take słowo sie używŏ, jakõ ôno mŏ naturã, to my tego niy mōmy tam napisanego. Do tego w tych słownikach niy ma słōw, co sōm podane na polske, ale te hasła majōm taki charakter słownika synōnimōw. I potym efekt je taki, że ludzie myślōm, że „szukać” to je po ślōnsku „sznupać”, bo tak we słowniku stoji. Bo autōr słownika tego „szukać” po ślōnsku niy wpisoł, bo dyć je tak samo jak po polsku, a „sznupać” mŏ znaczynie bliske, i je fajnie.

Z drugij strōny mōmy słownik, nad kerym robi profesōr Wyderka na Uniwerzytecie Ôpolskim, i to je taki słownik mega, kaj mŏcie wszyjsko napisane. Ale skuli tego, że ôn je taki mega, to ôn zaś je publikowany pōmału, bo te tōmy sōm wydŏwane ôd siedymnŏstu lŏt, tōmōw je piytnŏście, a tyn ôstatni, co wyszoł, ôn je na literze „K”, bez to jŏ tak rachujã, że do dwa tysiōnce trzidziestego piōntego kajś bydzie ôn wydŏwany. Drugŏ niyprzileżytość ze tym słownikym je takŏ, że ôn je ślōnsko-polski. Bez to jak mōm na sobie jakeś polske słowo i chciołbych wiedzieć, jak to bydzie po ślōnsku, to tego w tym słowniku niy znojdã.

Nojgorszŏ rzecz ze tymi wszyjskimi słownikami to je to, że ône sōm wszyjske papiōrowe. My z papiōrowymi słownikami we dwudziestym piyrszym stoleciu daleko niy zajdymy. My muszymy mieć elektrōniczne nŏczynia do pisaniŏ po ślōnsku, ślōnske bazy słōw z przikładami użyciŏ, ze synōnimami, ze wersyjami lokalnymi, i tak dalij.

Laozi kejś pedzioł, że „wander na tysiōnc mil zaczynŏ sie ôd piyrszego kroku”, a my by chcieli już być na kōńcu tego wandru bez robiyniŏ tego piyrszego kroku. Na razie my piszymy słowniki, chcymy uczyć gŏdki, chcymy wymyślać nowe słowa, a niy mōmy ani gramatyki ôpisanyj. I po to sie robi tyn korpus. Na bazie tego korpusu zrobi sie inksze rzeczy, bo już nojwyższy czas, coby my mieli tã gŏdkã dokludzōnõ do porzōndku.

Posted by Grzegorz Kulik in Chwila z gŏdkōm, 0 comments
Chwila z gŏdkōm: Co to je gŏdka?

Chwila z gŏdkōm: Co to je gŏdka?

We publikacyji “Deficyty badań śląskoznawczych” profesorka Tamborowŏ, kerŏ je jednōm z ôsōb, co alfabet ślabikŏrzowy poskłŏdały pisze coś takigo:

[Ślōnzŏki] utożsamiajōm swoja gŏdka po prŏwdzie ino ze słownictwym, a i sam porzōnd niy poradzōm skŏzać richtich silezyzmōw.

Ô co sie rozchodzi? Że my niy wiymy, co to ta gŏdka je. Jak nŏs spytać, co to znaczy gŏdać po ślōnsku, to nōm sie zdŏwŏ, że gŏdka to ino słowa. Że klopsztanga, ôstuda i aszynbecher to je esyncyjŏ gŏdki. Jŏ bych pedzioł ôpacznie. Te słowa to je nojmynij ważnŏ rzecz we gŏdce.

Jak powiymy “Jadłem klapsznitę i piłem tyj”, to kożde z tych słōw je ślōnske, bo jeś, klapsznita, i, pić, i tyj to sōm słowa ślōnske, ale zdanie je po polsku. To samo bydzie, jak powiymy “Jedl jsem klapšnitu a pil jsem tyj”, zaś wszyjske słowa sōm ślōnske, ale zdanie je po czesku. To niy słowa sprŏwiajōm, że naszŏ mŏwa je takŏ, a niy inkszŏ, ino nojważniyjszy je kod, kerego my używōmy. Kod, znaczy gramatyka: jak ukłŏdōmy te słowa we zdaniu i jak je ôdmiyniōmy.

Jak powiymy “Jŏd żech krōmka chleba i piōł żech herbata”, to chociŏż krōmka i herbata to niy sōm take gynau ślōnske słowa, to zdanie je po ślōnsku, bo je we ślōnskim kodzie. Abo inkszy przikłŏd: “Nojlepij jak zjym cheeseburgera i chipsy. Wczorej po takim fast foodzie wartko postawiōłch nowy filter spamu u nŏs na serwerze maila”. We tych dwōch zdaniach je dwadziścia jedyn słōw, a siedym, jedna trzeciŏ, z nich to sōm słowa angelske. Ale to je durch po ślōnsku, pra?

Bez to, że my dziwōmy sie na słowa, mōmy problym tyż ôd inkszyj strōny. Kożdŏ gŏdka skłŏdŏ sie z rejystrōw. Rejystr to je zbiōr słōw, kerych sie używŏ we jakijś sytuacyji. Dōm wōm przikłŏd ze polskij gŏdki:

“atrakcyjna kobieta”, “fajna babka”, “niezła dupa”

Coby było barzij po ślōnsku

Coby było barzij po ślōnsku

Wszyjske trzi znaczōm tak naprŏwda to samo, pra? Piyrsze to je rejystr wysoki. Używŏ sie go we kōntaktach ôficjalnych. Jak bydymy gŏdać ze profesorym na uniwersytecie, to niy bydymy używać takich ôkreślyń, jak te dwa inksze. Druge to je rejystr niski. Takigo rejystru sie używŏ we kōntaktach prywatnych, miyndzy kamratami. Trzecie to je rejystr wulgarny. Jego sie używŏ we kōntaktach z kamratami, co sōm ôpici. A tak na isto, to sami możecie sie ôdpedzieć, fto takich słōw używŏ.

I nasz problym przi używaniu gŏdki je taki, że my na siyła prōbujymy wkludzić do zdaniŏ jak nojwiyncyj słōw, co nōm sie zdŏwajōm ślōnske i niy patrzimy na to, z jakigo rejestru słōw używōmy. Bez to mie już ftoś poprawiōł, że niy gŏdŏ sie “stopy” ino “szwaje”. A ślōnskŏ Wikipedyjŏ mŏ take hasło ô tym, co chopy noszōm miyndzy nogami (na ôbrŏzku).

I wrŏcōmy do tego pytaniŏ, kere żech postawiōł na poczōntku. Co to je ślōnskŏ gŏdka?

To sōm słowa, ale nojważniyjsze we ślōnskij gŏdce sōm prawidła, podle kerych te słowa fōngujōm. Jak powiy sie “krōmka” zamiast “sznita”, to to niyma wielki problym. Ale jak sie ôdmiyniŏ słowa podle polskigo abo czeskigo mustra, to wtynczŏs to przestŏwŏ fōngować.

Bez to we nastympnym ôdcinku pogŏdōmy sie ô tym, jak Ślōnzŏki ôdmiyniajōm słowa we rōżnych miyjscach we Ślōnsku.

Posted by Grzegorz Kulik in Chwila z gŏdkōm, 0 comments